‘Lopon’ en ‘zitton’ yn it Nederlânsk fan Grinslanners

HENK WOLF – 

It Frysk en Nederlânsk ha in klank dy’t wy de ‘sjwa’ neame. It is de saneamde ‘stomme e’, dy’t bygelyks oan ‘e ein fan ‘prate’ of yn it earste wurdlid fan ‘bestean’ foarkomt. Hy liket in bytsje op ‘e ‘u’ fan ‘put’, mar is wat minder artikulearre en hy krijt noait de wurdklam.

 

It soe my net ferbaze as er ûntstien is trochdat Grinslanners krekt wat tefolle har bêst dogge om gjin dialektkenmerken te brûken.

 

Yn it Dútsk wurdt dy klank de ‘e-Schwa’ neamd. Dútskpraters ûnderskiede dêrneist de ‘a-Schwa’. Dat is ek sa’n min artikulearre lûd dat noait de wurdklam krijt, mar dat lûd liket mear op in ‘a’ as op in ‘u’. It wurdt faak skreaun as ‘er’, bygelyks yn ‘Hunger’ en ‘besser’ (útspraak likernôch: ‘hûnga’, ‘bessa’) of as ‘r’, bygelyks yn ‘Tür’ (útspraak likernôch: ‘tua’).

No’t ik yn Grinslân wenje, falt my op dat dêr by Nederlânskpraters wer in oarsoartige sjwa yn gebrûk is: in o-sjwa. De klank liket wat op in min artikulearre en klamleaze ‘o’ fan ‘bok’ en hy stiet benammen foar in -n oan wurdeinen. Sa klinkt ‘lopen’ út in Grinzer mûle faak as ‘lopon’. Grinslanners en Friezen dy’t yn Grinslân wenje, befêstigje myn yndruk.

Heechlearaar Grinslânsk Siemon Reker hat it yn 2010 ek opmurken dat de sjwa yn it Nederlânsk fan Grinslân oars klinkt as yn oar Nederlânsk. Him foel net sa lyk op dat er op in o liket, mar dat er langer is. Dy yndruk haw ik ek.

It aparte is dat de Grinslânske dialekten, dy’t yn Grinslân fansels al folle langer praat wurde as it Nederlânsk, dy o-sjwa net ha. Sterker noch: de dialekten ha sels helendal net in sjwa op it plak dêr’t er yn it Nederlânsk brûkt wurdt: elkenien kin wol de Grinslânske útspraken ‘loopm’ en ‘zitn’. De o-sjwa is wat langer en opfallender as de e-sjwa. It soe my net ferbaze as er ûntstien is trochdat Grinslanners krekt wat tefolle har bêst dogge om gjin dialektkenmerken te brûken as se Nederlânsk prate – in foarm fan hyperkorreksje.

 

Comments
7 reaksjes oan “‘Lopon’ en ‘zitton’ yn it Nederlânsk fan Grinslanners”
  1. Marsja schreef:

    Het was mij ook opgevallen. Ik had er in de trein al een klein onderzoekje van gemaakt.
    Veelal bij jonge vrouwen (20-30 jaar). De klemtoon gaat ook omhoog zo aan het einde van het woord.

    Leuk dus om hier te lezen!

  2. Henk Wolf schreef:

    Marsja: klopt! Door de verlenging en de hogere toon, kun je niet meer goed horen dat de hoofdklemtoon in ‘lopon’ op de eerste lettergreep ligt. De metrische structuur is van een trochee in een spondee veranderd. Dat is eigenlijk heel bijzonder, want woordklemtoon is in de talen om ons heen altijd duidelijk aanwezig.

  3. Beate schreef:

    Ja, leuke suggestie, Henk, ik moest ook direct aan de zomerse en na-zomerse geluiden uit de tuinen van mijn ( vrouwelijke) student-buren in Grunn denken: in de verenigingshuizen met dominante dames uit het Westen passen de (niet zo talrijke) dialekttalige huisbewoonsters uit de regio tussen eind augustus en oktober hun uitspraak soepeltjes daaraan aan, met diverse overgangsstadia… nu, in juni is het resultaat meestal de wonderbaarlijke verdwijning van koopm en kookn. Er is nog steeds grote bereidheid tot aanpassing resp correctie richting het Hollandse bespeuren. Ik zal eens opletten, of ik binnenkort ook kopon en kokon zal ontwaren…

    Ook het communicatieve duidingsframe zou me interesseren, overcorrectie met welk doel? Signaleert een stijgende klemtoon aan het eind van een woord, die Marsja in de trein heeft onderzocht, niet ook wat (quasi-)onzekerheid resp. bevallige onderdanigheid?

    En nu Henk ook aandacht schenkt aan de verandering aan de ritmische structuur nog even een andere brainwave: is een onduidelijke klemtoonverdeling evt ook gerelateerd aan de toenemende doofheid onder jeugdigen? Een aanpassing, om beter te worden verstaan?

  4. Diûwerd schreef:

    Docht my tinken oan in oare wiernimming dyt ik jierren ferlyn hie. Ik wenne en wurke doe yn Amsterdam en hoe ik der by kaam wit ik net mear. By de Amsterdammers en oare rânestêdelingen dêr koe gjinien it ferskil hearre van de o-klank tusken de Nederlânske wurden “bok” en “hok”. In oare Fries dê wist daliks in ferskil te neamen. Omdat dizze beide wurden op de âlderwetske Aap-Noot-Mies lêsplanke steane gean ik der hast fan út dat dizze ferskillen eartiids wol opmurken waarden.
    De proefpersoanen sprutsen de o-klank fan de twa ferskinnende wurden wol goe út. Ik koe dat tenminste wol heare. Is hjir ea ûndersyk nei dien?

  5. Henk Wolf schreef:

    Diûwerd: jawis! C.B. van Haeringen skreau der al yn 1924 oer.
    Sjoch:
    http://www.dbnl.org/tekst/haer001eenh01_01/haer001eenh01_01_0001.php
    Hy liet sjen dat it ferskil oan it ferdwinen wie. Yn it westlike Nederlânsk binne de twa fonemen yn de rin fan ‘e 20 ieu gearfallen, yn Noard-Nederlân is dat net gebeurd. Op it lêsplankje waard it ferskil noch wol lang oanjûn. ‘Bok’ waard skreaun mei in puntsje boppe de ‘o’, ‘hok’ hie dat puntsje net. Ferline jier wie ik op in útstalling fan wurk fan Cornelis Jetses yn Grins en dêr stienen in soad lêsplankjes. Koest moai sjen dat de nijsten (jierren 70, tink) de punt faak net mear hienen.

  6. As lesjouwster by de Afûk haw ik ek murken dat fierwei de measte Nederlandstalige kursisten it ûnderskied tusken de o klank fan hok en bok net hearre. De meeste kursisten binne 40+ dus dat ferskynsel is nei alle gedachten al efkes oan ‘e gong.

Reagearje

DE MOANNE

'de Moanne' wol in breed en kreatyf poadium biede foar aktuele en skôgjende bydragen oer kultuer en de keunsten. 'de Moanne' lit sjen wat der yn en om Fryslân spilet, yn taal, byld en nije media. 'de Moanne' ferskynt op it web, op papier en organisearret 'live'-moetingen.