Noch trije moanne (as jimme dit lêze twa of ien, of ik bin al twa jier wer werom of noch langer en sit al sûnt minskeheugenis wer earne oars of bin sels dêr al wer fan weromkaam, tsja… sa krije je sa’n kollum wol folskreaun minsken, mar ik fyn dat, as it heal kin, je skriuwe moatte sa as je prate soenen), no ja, noch trije moanne, op dit stuit, foar my dan… hehe…, yn Berlyn, dan ha ik hjir in goed oardel jier sitten (en dan net sa as Franz ‘Berlin Alexanderplatz’ Biberkopf, yn ’e finzenis fan Alt Tegel mar yn myn smûke kreaze DDR Plattenbautenflatsje Sewanstraße am Tierpark, Berlin Friedrichsfelde). Ik hie en ha it geweldich nei it sin hjirre, mar jimme kenne dat wol…

Oan alles komt in ein en oan alles sit wer in nij begjin, dizze wrâld is de bêste fan alle tinkbere wrâlden, no ja de wrâld dêr’t je op dat stuit tahâlde dan… is dat Leibnitz de Keksen… koekjesfilosoof of de Feddemafilosoof? Mar om in lang ferhaal noch wat langer te meitsjen… de sinten binne sawat op en ik wol ek net folslein útpoept wer yn ús Heitelân weromkomme, der moat noch in bytsje trochstartkapitaal foarhannen wêze fyn ik. Want wat ik hjirro fia myn laptopfinster op ’e wrâld wol goed begrepen ha, is dat der minne tiden oan sitte te kommen, of binne se der al en wienen se der altiten al.

Ik bin der wis fan dat ik dêr gjin lêst fan hawwe sil… it komt sa as it komt, mei of sûnder jild. Je moatte je gewoanwei gjin mûzenêsten yn ’e kop pleatse litte, troch saken of omstannichheden dêr’t je gjin ynfloed op útoefenje kinne. Sa wiis wie ik eartiids ek net hear en ik moat der fuort by sizze dat net oeral op reagearje wat oars is as hielendal net mear reagearje en fergroeid mei it bankstel wêze. Ik bedoel, je moatte je net alles samar gewurde litte mar oer it generaal, benammen yn ’e wrâld fan ’e keunsten… der barre saken of se barre net.

As je wat fange wolle, tsien angels útgoaie, dat wurk, en bliid wêze as je mei ien angel wat fongen hawwe. Count your blessings en de bealch derfoar… in strieljende positivo bliuwe of besykje te bliuwen yn elts gefal en ja… dat is net altiten maklik. As je earne oars binne, yn myn gefal in moai skoft yn it bûtenlân, begjint op te fallen hoefolle minsken (famylje, freonen, kunde) der komme te ferstjerren en dat je dan net altyd by in kremaasje of begraffenis oanwêzich wêze kinne (je soenen der miskien fia Skype wol in bytsje by wêze kinne mar it falt op dat der mar komselden minsken Skype brûke út myn freonerûnte en faaks wol de famylje fan ’e ferstoarne dat ek perfoarst net).

Dochs soe it net sa’n ferkearde oplossing wêze neffens my. Live by de dea… no foar iderien, ek foar jo! Je kinne de klok der letterlik op lyk sette, dat as je sels âlder wurde der hoe langer hoe mear minsken út je neiste omjouwing, âld en jong, begjinne wei te fallen. In pear kear koe ik der sels by wêze, in pear kear ha ik in kaartsje stjoerd en fan guon hearde ik pas in hiele tiid letter dat se der de brui oan jûn hienen, en dan net fan ’e persoanen yn kwestje fansels. Mar wat as de freonen, yn dit gefal, net dea binne mar har as dea gedrage, neat (mear) fan har hearre litte, wylst je (ik dus) fan alles dogge om kontakt te hâlden. Ik bedoel as Facebook it wiere libben begjint te wurden of oarsom, dat soe ek kinne fansels.

Untfreonje, ûntfreone, ha ûntfreone… ik sil meikoarten ûntfreonje moatte en ik kin jimme sizze: ‘IK HA UNTFREONE’, dat kin noch wat wurde hear. Wienen Aristoteles en Cicero mar oan it Skypen, dan hienen se my noch hiel wat oer freonskip bybringe kinnen, lokkich steane harren tinzen oer Amicitiae opskreaun yn kreaze âlderwetske boeken, miskien ek wol, fêst al, op e-book-display-nivo. Mar hoe dan ek, ik wol it bêste foar myn freonen sels al krij ik der neat mear of hieltyd minder foar werom.

Bin ik dan sels sa’n goeie freon? Ik hear it jimme tinken, oer my dan of dochs oer josels? Ik bin de bêste freon dy’t je krije kinne (op Facebook) en yn it wiere realtime life barren dan? Tsja, dat soenen jimme oan myn freonen freegje moatte, nodat se noch libje. De echte freonen witte sels wol hokfoar muzyk der draaid wurde moat op myn kremaasje en hokfoar praatsje der hâlden wurde moat… (soe dat sa wêze?, ik moat it der mar ris oer ha mei de freonen, foardat ik se ûntfreone ha). Ik sykje no alfêst in moaie foto út foar op it deksel fan ’e kiste. Salút sûnder wurden oan al myn famylje, FREONEN, kunde. Mar earst mar wer op hûs oan om te stjerren, de minsken kinne per slot harren reisjild wol brûke foar de minne tiden dy’t der oan sitte te kommen… en dat se der oankomme, leau my mar… ik ha it bêste mei jimme foar… IK BIN JIMM’ FREON!

Anne Feddema

Utjouwerij HotSum hat it foarnimmen en jou yn ‘e twadde helte fan dit jier yn ‘e mande mei útjouwerij de Contrabas Edwin de Groot’s twatalige bondel ‘In hazze is in lokkich bern/Een haas is een gelukkig kind’ út.

Se libje, hawwe leaf, fjochtsje, farre, rinne, reizgje, krije bern en hawwe karakter. Om koart te gean: se libje, de saneamde ‘Spooneys’, makke troch keunstner Botas. Om dy bysûndere skepsels hinne hat Botas in hiele wrâld kreëarre, de saneamde SpooneyWorld. Oant en mei 26 maaie kin men yn ’e kunde komme mei dy wrâld, yn de eksposysjeromte De Galerij fan De Lawei yn Drachten. Spooneys binne makke fan ôftanke húshâldlike artikels lykas leppels en oar itensiedersark. Want, sa seit Botas: ‘If this world truly is rubbish, then let rubbish become a world.’

Mirjam van Houten

Doe’t ik studint wie, die ik op feestjes noch wolris in swarte koltrui op ’e kop en liet dy dan foar de eagen bongelje. Ik spile der ek loftgitaar by, want wa’t Slash neidwaan wol, moat it al goed dwaan. Winterdeis brûkte ik de sjaal soms as bandana, wêrmei’t myn Axl Rose-imitaasje sûnder ien stimferheffing yn ienkear in graad fan perfeksje krige. De earste kear dat ik Sweet child o’ mine hearde, wie ik – stikem fansels – fuort ferkocht. Achterôf sjoen ék om’t de treurige jierren tachtich noch net foarby wiene. Dat yntro, dy leech hingjende gitaren, dy einleaze solo’s dy’t oplosten yn sigarettesmook; fuort mei Johnny Hates Jazz, Eurythmics, Tears for fears, The Cure en Simple Minds; neat gjin synthesizerkoekjes of Kristus werom as Bono, I WANNA ROCK!

In melodieus nûmer fan in fierders skamteleas ynkorrekte band, miskien is dat it geheim wol. Sweet child o’ mine hat it yn elts gefal allegear: in hystearyske, kwea-aardige sjonger, in drummer oan de dope en in gitarist mei in wol hiel coole ferskining, sa mei de gitaar wat yn de plukstân en de peuk achteleas yn ’e bek – al hat er wol hiel faak sjoen nei Jimmy Page.

Syn hoed wie krekt sa heech as de lingte fan de nûmers. Paradise city, You could be mine, November rain: Guns N’ Roses koe mar net fier genôch oer de top gean. Al dy fideoklips mei de hearen oan de booze en de froulju deromhinne, de stadions fol fans en hurddravende bandleden, it messkerpe gitaarspul fan Slash, de booze opnij en de froulju der wer omhinne, sa’n oermjittich libben mei alles foar de greep is de dream fan eltse man. Led Zeppelin is seks, Guns N’ Roses is porno. Spitich dat de band him letter fergrypt hat oan Knockin’ on heaven’s door, wierskynlik de minste cover oait.

Doe’t ik studint wie, smookte ik noch, wat fansels wol handich wie by myn Slash-imitaasje. Utsein de lêste kear, doe’t de koltrui yn de hens fleach en ik derút kaam as Robert Smith fan The Cure. Alle respekt foar dy shoegazer fansels, dy’t ik dan ek fuort begûn te imitearjen. Mar ja, soms mis ik dy trui wol.

Jaap Krol

Een eigentijdse Friese architectuur laat zich immers niet gemakkelijk aanwijzen, al zijn er wel degelijk lokale verschillen en kenmerken te onderscheiden.

De geschiedenis van een gebied is duidelijk af te lezen aan haar bebouwde omgeving. Soms ontdek je de bloeitijd van een streek door een ruime hoeveelheid bouwwerken uit een bepaalde periode. Bij een vergelijking tussen de kenmerkende bebouwing in bijvoorbeeld de Wouden en op de Klei wordt één en ander duidelijk. De kleine boerderijtjes in Harkema tonen de vroegere armoede, de trotse kop-hals-romp-boerderijen juist de rijkdom van de boeren op de vruchtbare gronden bij Ferwert.

De laatste decennia, zo ruwweg sinds de Tweede Wereldoorlog, zijn bijzondere lokale kenmerken en een streekgebonden ontwerptraditie echter verdwenen en wordt er vooral gebouwd volgens de laatste waan van de dag. Zo zijn wijken en straten ontstaan waar de verbondenheid met de plek ontbreekt. Stiens, Drachten en zelfs Spijkenisse hebben deels inwisselbare buurten. Mensen raken zo onthecht van hun omgeving.

Bovendien werden ineconomisch betere tijden in één keer plannen gemaakt voor complete wijken en buurten. De vraag was namelijk groter dan het aanbod. Die situatie is nu grondig veranderd. Kopers en huurders hebben het voor het kiezen en het is maar de vraag of de grootschalige, modieuze plannen die in een recent verleden van start zijn gegaan, ooit nog afgemaakt worden.

Half gerealiseerde plannen vertonen geregeld rafelranden. Dit is ook te zien aan de stadsuitbreidingen uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Plannen lagen vanwege de crisisjaren en de bezettingstijd soms jarenlang stil. Als er weer werd gebouwd, was intussen de visie op het project gewijzigd en werd er volgens de waan van de dag doorgezet. Het resultaat is nog steeds te zien: een lappendeken van architectuuropvattingen en stedenbouwkundige visies, zonder heldere begrenzingen. En bovendien zonder verbondenheid met de plek en de lokale geschiedenis.

Maar we kunnen hiernatuurlijk iets van leren. Namelijk door ons meer en beter te laten inspireren door wat er is. Niet om te conserveren, maar om de traditie betekenis te geven in een eigentijdse vorm. Zo ontstaan er geen halve en onaffe plannen en sluit ontwikkeling bovendien op een natuurlijke wijze aan op het bestaande. Bovenal ontstaan er wijken en buurten die passen in hun omgeving en waar bewoners zich thuis voelen. Dat maakt een specifieke Friese architectuur noodzakelijk en actueel.

Bauke Tuinstra

Twa-architecten Burdaard

E: ‘Wieteke van Dort is weer thuis’, ‘Scarlett Johansson kan ieder moment verlovingsring verwachten’, sokke nijtsjes mei ik graach lêze op ynternet. Triviaal, posityf nijs.

S: Ja, en ‘Guus Meeuwis is de ultieme Nederlander’ stiet op Nu.nl. It sit yn ús natuer, Ernst, om ús te mjitten oan minsken dy’t heger op de maatskiplike ljedder stean. Guus is suksesfol, hat tûzenen fans, in prachtich hûs en, om it plaatsje dat wy ûnbewust fan in suksesfolle persoanlikheid foarmje kompleet te meitsjen, in hearlike frou. Syn mentale gemoed is net fan tapassing om’t er neffens boppesteande kenmerken minimaal in hearlik bestean hawwe moat.

Mar is it nijsgjirrich om te witten dat dy hearlike frou fan him spul hat mei har kapper? Nee. Want nei in pear tellen bist it wer kwyt. De ynformaasje op himsels nimst foar kennisjouwing oan. Miskien fielst lichte ferbjustering, mar it giet om dat lytse ûnbewuste mjitmomint, Ernst.

De meganyk fan dyn selsbyld is krekt wiskunde. It is ûntstien út de optelsom fan alle fergelikings dy’tsto bewust en ûnbewust oer dysels dien hast. Dyn selsbyld stiet yn direkte relaasje mei hoe’tsto dysels mei oaren fergelikest. Sûnder te fergelykjen soesto bygelyks net iens witte datsto Ernst bist. Dy fergelikingsdrang is de reden wêrom’t roddelblêden sa goed rinne. It fielt goed en akseptabel om te witten dat de Groten der Aarde siik wurde, in poat brekke, frjemdgean en dingen dogge dy’tsto ek dochst. It sterkt dyn positive selsbyld.

Sa fûn ik it bygelyks ek net heel nijsgjirrich om te lêzen dat de kat fan skriuwer Cornelis van der Wal siik wie. Mar wat my wol goed die is it feit dat ien fan de grutste Fryske skriuwers gewoan ferskriklik ûnwennich wêze kin.

Dy roddel en achterklap is dus net altyd like nijsgjirrich, mar wol goed foar dyn selsbyld. Dat iene ûnbewuste mjitmomint dat docht it him, Ernst. Dat is goed foar dy. Gean troch mei dy koppen te lêzen. Kin gjin kwea.

E: It is goed mei dy en dyn ûnbewuste prosessen. Dr. Phil komt ek út Berltsum, is ‘t net sa? Lit my dan mar wer foar de reële noat soargje en de highculture der by helje. M. Februari, in te faak ûnderskatte skriuwster, hat alris har beklach dien oer de niget dy’t skriuwers hawwe oan ‘het lelijke, het verdorvene, het onaanzienlijke, de zelfkant van de dingen, rottend, gistend en druipend, in plaats van een liefdesgeschiedenis in een voorjaarsweide’. Ik soe graach ris in roman lêze dy’t my krekt like bliid makket as it berjocht oer de oankommende ferloving fan Scarlett.

S: Woesto de Scarlett fan de Fryske literatuer fine? Keep on dreaming, seit dokter Sito.

Ernst Bruinsma en dr. Sito Wijngaarden

—

Dêr leit se dus, op it web, Tracy Jensen, harren learares, tagelyk remedial teacher! En net te leauwen: fan ûnderen oant boppen neaken en bleat, sawol knipt as skeard.

Mar – hee, sjedêr – se hoecht har net te ferfelen, se leit net foar joker dêr yn ’e midden, want sjoch: in lang persoan wurdt troch de kamera oppikt. As in fuotballer dy’t nei in bal yn it krús wer ’t fjild yn mei, skoot er fan de sydkant it byld yn. Alle fokus no op him. Wannear’t er deun by har is hellet er de hannen foar ’t saakje wei.

‘Dy hat pas in peal!’, ropt de jonge tsjin syn freon dy’t even fan it toilet gebrûk makke hat.

Dan fertoant de fideo bylden fan hoe’t se oan it frijen slaan. Hoe’t hy syn hit as in hûn bespringt. De jonges witte net goed oft se dit hiele tafriel, al dy mei sin skokkerige opnamen, oft sy dy wol fierder besjen wolle, doare. Of meie.

As de opnij klearlizzende dosint ek noch in swypke yn hannen krijt, draait de iene de holle al ôf.

Mar krekt op dit stuit raast de oare:

‘Kristus, sjoch dan: dat is…, toe, dat is dy wat âldere slongel, hy mocht healwei kaderberops 2 samar nei mavo+!’

Bouke van der Hem

Friese hoofdtooi ontworpen door de Leeuwarder hoedenmaakster Anneke Langenberg. Foto: Inge van Hesteren/Festina Lente

Ús provinsje liket fersyld rekke yn in permaninte prakkesaasje oer har identiteit. Taal, lânskip, ferline, folksaard – de vintage trademarks fan it Frysk-eigene binne hieltyd mear it spylfjild wurden fan bestjoerders, marketeers en transysjemanagers. Lykop rinnend mei in mondiale trend hat it bêste lân fan d’ierde de postmoderne oerstek makke fan nation building nei nation branding. In ferhaal hoe’t Fryslân himsels weromfine en fermerke wol.

‘Kultuer en identiteit, dat bin ik sels. Dat fiel ik, dat bin ik. Fries-wêze yn in wrâld dy’t feroaret en yn kontakt mei de wrâld, dêr giet it om‘, zo kwalificeerde Jannewietske de Vries eens de essentie van de Friese ambitie om de titel Culturele Hoofdstad van Europa 2018 te veroveren.(1) Het enthousiasme van de cultuurgedeputeerde dat in voor- en tegenspoed onverminderd groot is gebleven, tekent de Kulturele Haadstêd 2018 (KH2018). Het project riep de afgelopen maanden mediahypes en controverses op en dreigde meer dan eens te mislukken, maar is vooralsnog een kat met negen levens gebleken.

Zo hebben de bestuurlijke protagonisten de oorspronkelijk provinciebrede ambitie zonder al te veel kleerscheuren teruggebracht tot stedelijke proporties. De zich opstapelende kritiek op het organisatorische geklungel, pareerden zij met diverse scriptwijzigingen en spelerswissels. Tegelijk werd met een hoop verbeeldingskracht en retoriek ingezet op het vergroten van publiek en politiek draagvlak.

In een soms hoog opgespeelde overtuigingscampagne liet cultuurgedeputeerde De Vries geen moment voorbijgaan om de Kulturele Haadstêd voor te stellen als een ‘sprong yn ‘e takomst‘ en een kans om ‘ússels opnij út te finen‘. Met dat verhaal collecteerde zij ook handtekeningen bij prominente Friezen voor een adhesiebetuiging waarmee de politieke oppositie gesmoord moest worden. Pleitbezorgers kregen een podium bij de regionale pers of traden andermaal op als inspreker bij de cruciale Statencommissie van 7 december vorig jaar die over de voortzetting van KH2018 moest beslissen. Toerismepromotor Albert Hendriks wilde met een expliciet aan ‘alle tegenstanders’ gerichte petitie laten zien dat ook de Friese toerisme- en recreatiewereld ‘vierkant achter mevrouw De Vries’ streven’ staat.

Rond die tijd verscheen ineens een nieuwe garde van cultuurmakers ten tonele: de Koöperaasje 2018, die zich presenteerde met een manifest van optimisme en de belofte om zich aan de inhoudelijke uitwerking van het bidbook te committeren. Het publieke debat was intussen alhiel oerémis en ontaardde in eenrichtingsmonologen over en weer. Pleidooien van voorstanders kregen een welhaast apocalyptische lading die suggereerde dat we een cruciaal momentum in de Friese geschiedenis hebben bereikt. Voor ons ligt de voorwaar historische uitdaging om de Friese cultuur en identiteit opnieuw uit te vinden. We moeten een mentaal veranderingsproces aangaan waarvan de inzet niets minder is dan een totale zelfvernieuwing. Het al of niet slagen van dat proces – dat zich lijkt los te zingen van een concrete kandidaatstellingsprocedure voor Culturele Hoofdstad – zou het toekomstig lot van onze provincie bepalen. Wijzelf en onze kinderen staan op het spel, kortom.

Kritische en sceptische geluiden over deze historische kans werden neergezet als het cynisme van beroepsmatige zwartkijkers, of geduid in de context van een vermeend generatieconflict tussen enthousiaste jongelingen en zure babyboomers. Van de weeromstuit ging Omrop Fryslân zelf ook maar een brainstormsessie organiseren. Er ontstond tamtam over het betoog van Tresoar-directeur Bert Looper in de Leeuwarder Courant waarin hij KH2018 een historische legitimering wilde verschaffen. En achter de provinciale toekomstambities vermoedde dichter en publicist Eeltsje Hettinga zelfs een ‘nochal kwealik rûkende folksnasjonalistyske ideology‘.(2)

Een ander beeld van Friesland
Om wat kou uit de lucht te halen bezwoer cultuurgedeputeerde De Vries bij de presentatie van Hettinga’s pamflet op 17 februari dat zij met volksnationalisme niets te maken wil hebben: ‘Ik wol de ienentweintichste ieu yn sûnder yn âlde refleksen te ferfallen; ik haw neat mei ing tinken en ideologyen dy’t dêroan ferbûn binne.‘ Maar wat is er dan wel aan de hand in onze provincie? Wat bezielt onze bestuurders en beleidsmakers, hun externe projectuitvoerders en pleitbezorgers om zo’n overdreven gewicht toe te kennen aan de Kulturele Haadstêd?

De verklaring hiervoor ligt in de eerste plaats in de hoge verwachtingen van de impact en de economische opbrengsten die zich rond de titel van European Capital of Culture hebben gevormd. Hoewel de langetermijneffecten per stad en regio enorm uiteenlopen, zijn bestuurders overal in Europa de Culturele Hoofdstad gaan zien als een kruiwagen voor stedelijke vernieuwing, culturele innovatie, economische groei en langdurige imagoverbetering. Met name door het succes van Glasgow (1990) en Kopenhagen (1996) verspreidde zich onder hen de overtuiging dat kunst, cultuur en identiteit belangrijke instrumenten kunnen zijn bij het in de markt zetten van de eigen stad of regio voor potentiële toeristen, bedrijven en investeerders. Zodoende is de titel van Culturele Hoofdstad van Europa van een culturele manifestatie an sich, gaandeweg veranderd in een bestuurskundige toverformule voor geografische marketingdoeleinden.

Nu is overheidsgestuurde regiopromotie in Friesland niet van gisteren. Al in de jaren zestig en zeventig probeerde de zogeheten Industrialisatieraad der Friese Kernen de beeldvorming van Friesland te veranderen, ondernemers te interesseren en tegenspel te bieden aan de eeuwige concurrent Groningen. Bij de oprichting van dit propagandabureau in 1959 onderschreef de Leeuwarder Courant de noodzaak ‘dat er een ander beeld van Friesland wordt opgebouwd. De stroom van verhalen over leeglopende dorpen en dorpse moordzaken zal men niet kunnen keren (…) maar men kan er wel iets tegenover stellen in de geest van de uitstekende slagzin ‘“In en op Friesland kunt u bouwen’“, zoals nu zal gebeuren.’

De LC-redactie kon toen nog niet bevroeden dat zelfs dorpse moordzaken in de vorm van een tv-serie op een dag tot Friesland-promotie zouden strekken. Want wat in Nederland in 1989 begon met de succesvolle campagne ‘Er gaat niets boven Groningen’, is inmiddels een booming business waaraan geen stad, regio of land meer lijkt te ontkomen. De laatste jaren is geografische marketing doorgeëvolueerd tot place branding, waarbij de focus is verlegd van het promoten van een stad of regio naar het creëren en aanscherpen van een gewenste identiteit. Steeds meer consultants en marketeers vinden in place branding een nieuwe afzetmarkt. Eén van hen, Gerard van Keken, maakte van zijn strategie voor een met sfeerbeelden en streekproducten ingedikte Zeeuwse identiteit een boeiend proefschrift, De constructie van regionale identiteit (2011).

De gedachte achter place branding is dat in een globaliserende wereld de concurrentiestrijd tussen plaatsen niet meer gewonnen kan worden puur op basis van functionaliteit en kwaliteit van het aanbod. Juist de specifieke identiteit en reputatie van een plaats wordt gezien als het bepalende element waarmee men zich kan onderscheiden van mondiale concurrenten. Binnen deze trend heeft ook het mobiliseren van nationaal bewustzijn zich verplaatst van de politieke arena naar de wereld van de marketing. Stonden de negentiende en twintigste eeuw in het teken van het overbrengen van grote nationale ideeën in het kader van natievorming en emancipatiestrijd, de 21ste eeuw is ingeluid met verhalen die als uitvloeisel van het marktdenken nation branding genoemd kunnen worden.

De Friese identiteit is niet langer een exclusieve zaak voor volksgenoten, maar veeleer nog een middel om de aandacht op een concurrerende wereldmarkt te trekken. Waar de Friese beweging haar aanjagers vond in burgerlijke intellectuelen, daar heeft de Friese nation branding haar Club Diplomatique van ondernemers die een ambassadeursfunctie voor de regio willen spelen. Het is deze herdefinitie van de Friese identiteit in markttermen die nation branding van het klassieke nationalisme onderscheidt en die het decor vormt voor de slagzin van PvdA-Statenlid Ingrid Wagenaar: ‘It ferhaal fan Fryslân kin ferteld wurde oan de hiele wrâld en KH2018 is dêr in machtich moai middel foar.‘

Een Fries I Amsterdam
Het moet gezegd: Friesland is een sterk merk. In de aankondiging van het nieuwe Fries Museum wordt het gepresenteerd als ‘een eigenzinnig stukje buitenland in Nederland’. Als geen andere regio in Nederland identificeren Friezen zich met hun geboortegrond. En wie daar slim op inspeelt, kan flink wat geld kloppen uit Friese zakken, zo hadden bijvoorbeeld de makers van de luxueus vormgegeven Bosatlas van Fryslân (2009) begrepen. Juist dat gevoel van thuis – die sense of place – is het essentiële concept van place branding dat zijn tegenpool vindt in de placelessness van plaatsen die in de draaikolk van de globalisering hun cultuurhistorisch bepaalde identiteit zijn kwijtgeraakt. Het is dan ook niet vreemd dat de provinciale overheid, die immers ook een rol vervult als ‘hoeder van het Frysk-eigene’, hierop is ingesprongen.

Het Friese proces van nation branding werd zo ongeveer in gang gezet door de Fryske Fiersichten, het grote debat over de toekomst van Friesland dat het provinciebestuur in het najaar van 2006 initieerde. Eén van de inzichten die uit het toekomstdebat naar voren kwam was dat Friesland weliswaar een sterke regionale identiteit heeft, maar nogal eenzijdig wordt geassocieerd met landschap, recreatie en sport. Er moest gewerkt worden aan een imago van een eigentijds, aantrekkelijk Friesland dat ook op gebied van cultuur, kennis en innovatie niet is achtergebleven. Deze noodzaak tot ‘vermarkting van Fryslân’ werd door het provinciehuis overgenomen als strategisch toekomstbeleid. Er moest ‘een Fries I Amsterdam‘ worden ontwikkeld, ‘een helder merkconcept (of liever gezegd Fryske ziel, Frysk DNA)’ opgebouwd uit kernwaarden als de menselijke maat, betrouwbaarheid en doorzettingsvermogen. Het concept is inmiddels door promotiebureau Fryslân Marketing in de praktijk gebracht met de campagne ‘Fan Fryslân’.

Nation branding komt ook tot uiting in andere provinciale plannen die al of niet ontsproten zijn uit de brainstormsessies van Fryske Fiersichten. Zo moet een Fryske Olympiade het jaarlijkse hoogtepunt worden van de activiteiten rond de drie streekgebonden buitensporten – kaatsen, fierljeppen en skûtsjesilen. Tegelijk wil de provincie een eigen internetextensie claimen, een virtuele staatsvorm als het ware ter versterking van de Friese identiteit. Hoe meer bedrijven en organisaties zich aansluiten op het .frl-domein, des te groter zal de herkenbaarheid en vindbaarheid van Friesland op het internet zijn.

Maar de grootste kansen zien de vermarkters van Friesland in de diaspora, die vanwege haar sterke sentimentele verbondenheid met het heitelân als ‘warme doelgroep’ (warm prospect) is gedetecteerd. Met activiteiten als een remigratieloket en overzeese Friezenreünies, waar optredens van skotsploegen en business meets and greets elkaar afwisselden, ontpopte het netwerk Fryslân Ferbynt zich tot de nation branding-variant van de Frysk Boun om Útens. Ook de recente plannen om het rootstoerisme te bevorderen met het oprichten van een Frysk Emigrantehûs of een permanent taalcentrum (Lân fan Taal) zijn strategieën in deze richting.

Het achterliggende oergevoel
De veelvuldige referenties naar de ‘siel fan Fryslân‘ en het ‘Friese DNA’ typeren de taal van nation branding. Het zijn trendy metaforen van wat voorheen werd verstaan onder het Frysk-eigene. In een vraaggesprek uit zijn sterfjaar 1970, benoemde de boerendichter Douwe Kiestra de taal, de volksaard, het landschap en de agrarische broodwinning als de voornaamste residenties van het Frysk-eigene, dat in zijn ogen het Friese volk markeerde. Hij zag het Frysk-eigene aangevreten worden door de opkomende industrie: ‘De yndustry hat no ienkear in nivelearjende útwurking op de minsken‘, verzuchtte hij. ‘Dat is net oars.‘

Maar waar Kiestra zich aan het eind van zijn leven had neergelegd bij de vergankelijkheid der dingen, daar hebben hedendaagse transitiedenkers in het kielzog van het nation branding-proces het Frysk-eigene als troefkaart ontdekt. ‘Te vaak lijken we geneigd het gedrag van onze buren te kopiëren’, stellen strategisch verandermanager Klaas Sietse Spoelstra en ecoloog Theunis Piersma in een emotioneel betoog. Voor hen is het zonneklaar ‘dat we met elk nieuw windmolen- of bedrijvenpark een beetje van onze Fryske cultuurhistorische waarden (de siel fan Fryslân) kwijt raken.’ Duurzame energie moeten we daarom niet met windmolens, maar met watertechnologie (blue energy) gaan winnen, want ‘is zo’n keuze niet veel passender bij wie en wat we zijn? (3)

Hun pathos contrasteert scherp met het nuchtere en genuanceerde advies van de landschapsarchitecten van Atelier Fryslân. Zij oordelen bijvoorbeeld dat het verfijnde karakter van de Greidhoeke weinig ruimte biedt voor grootschalige opstellingen van windturbines, maar dat de Afsluitdijk één van de weinige kunstwerken in Fryslân is die zich goed verhoudt met turbines van 80 meter en hoger. ‘Bovendien is het de entree van Fryslân, een markant punt dat mag worden geaccentueerd. (4) Nuchterheid spreekt ook uit de succespraktijk van de Friese dorpsmolens, waar de winst uit lokaal gewonnen windenergie in duurzame dorpsprojecten gestoken wordt. En nuchterheid en gemeenschapszin, zijn dat juist niet Friese eigenschappen?

Niettemin, om de Fries mee te krijgen in de omslag naar een duurzame economie ‘moeten de prikkels tot verandering raken aan de Friese ziel en het achterliggende oergevoel’. Zo luidt althans het sjamanenrecept voor een ‘nieuwe terpentijd’ in de Friese duurzaamheidsvisie Fan de minsken en de grûn, opgetekend uit de monden van vooraanstaande Friezen door de Rotterdamse transitiedenker Jan Rotmans. Deze visie wil ‘aansluiten bij de historie en de genen van de Friezen’ en fundeert haar probleemperceptie op een Fries zelfbeeld dat geobsedeerd is met verloren roem en glorie.(5) Deze worsteling met historische frustraties heeft cultuurhistoricus Goffe Jensma in een cruciale tekst ‘Plat land, diepe geschiedenis’ aangeduid als het ‘trauma van Friesland’, een hardnekkig en emotioneel geladen zelfbeeld dat zichzelf enkel in termen van identiteitsverlies kan definiëren en niet langer tot effectief handelen uitdaagt.(6) Of uit zulke problematische sentimenten een productieve duurzaamheidsstrategie gesmeed kan worden is maar zeer de vraag, nog afgezien van de onmiddellijke associaties met vooroorlogse volkskundige perspectieven die de taal van Fan de minsken en de grûn oproept.

Mentale Friezen
Klaas Sietse Spoelstra spreekt liever van ‘mentale Friezen’, die zich los van hun afkomst thuisvoelen bij ‘waar Fryslân voor staat’. In de ideeën van Spoelstra, een exponent van de netwerkgeneratie die in onnavolgbaar tempo projecten als draaitollen op gang brengt en aan de praat houdt, heeft het Fries-wêze zich van een etnische categorie in een geestelijke conditie getransformeerd. Die conditie komt tot uiting in het optimisme van de bidbookgroep Koöperaasje 2018, één van Spoelstra’s ideeën die in een provinciaal kader zijn beslag heeft gekregen.

De bidbookgroep bestaat veelal uit weromkommers die na korte of langere tijd om útens te hebben gewoond hun werkzame leven welbewust hebben voortgezet op de perifere thuisgronden. Zo neemt Koöperaasje-lid en architect Nynke-Rixt Jukema lokale en cultuurhistorische factoren als uitgangspunt in haar werk en stelt zij haar regionalisme expliciet tegenover het pragmatische globalisme van een Rem Koolhaas. In de Koöperaasje wordt ook nagedacht over het doorbreken van het Friese taalminderwaardigheidscomplex. Hieruit spreekt een fris, nieuw zelfbewustzijn van de periferie die zichzelf tot centrum wil verheffen.

Maar ook blijft hier het trauma van Friesland soms parten spelen. In niet mis te verstane bewoordingen legt het manifest van de bidbookgroep Nocht oan de takomst ons een historische keus voor: ‘Of Fryslân past himsels noch fierder oan, op foarwearden dy’t ergens oars betocht binne, oant der úteinlik neat oars fan oer is as in ‘copycat’: in kleur-, siel- en willeleaze oerrin fan Rânestêdtinken. Of dizze provinsje doart it oan en sylt in eigen koerts, mei Ljouwert oan it roer.‘ Het roept Douwe Kalma’s ideaal van de ‘geastlike selsstânnigens fen it Frysk-eigene‘ in herinnering. De Hollandse hegemonie waar het zich van wilde losweken heeft zich hier vergeestelijkt in het Randstaddenken, dat het Frysk-eigene dreigt te vermorzelen onder reusachtige windmolenparken en andere zevenmijlsprojecten.

Eerder dit jaar legde Nynke-Rixt Jukema voor de camera van Fryslân DOK uit waarom we niet aan de global ratrace hoeven mee te doen: ‘Just at wy ússels better kinne en folle mear nei ússels sjogge en dêr ek ús kracht út helje, dan tink ik dat wy in unike omjouwing kinne skeppe‘.(7) Haar aansporing is oprecht uitnodigend, maar tegelijk staat deze mentale heroriëntatie in tegenspraak tot het raamwerk waarin zij wordt uitgetekend – een doldwaze stedencompetitie en een vermarktingsproces dat de Friese identiteit essentialiseert tot symbolen en kernwaarden. Dat doet geen recht aan de verscheidenheid aan al of niet Friese identiteiten van de bewoners van onze provincie. Dichter en publicist Abe de Vries verwoordde het treffend: ‘Fryske identiteit bestiet net yn dy sin dat jo net wat yn de hân hâlde kinne en dan sizze: dit is it. Do meist sels betinke hoe’t it ál bestiet.‘

Identiteit is uiteindelijk iets persoonlijks dat zich niet in markttermen laat uitdrukken. Zou juist dit niet een waarachtige boodschap aan de wereld zijn? Om identiteit terug te vorderen uit de handen van vermarkters en zielenknijpers en weer persoonlijk en veranderlijk te maken? Kultuer en identiteit ommers, dat bin ik sels. Dat bin ik, dat fiel ik.

Richard de Boer (1976) wennet yn Penjum en is sjoernalist en (byld)redakteur foar ûnder oaren De Groene Amsterdammer.

—
Noten

(1) Atze Jan de Vries, ‘Gedeputeerde wil winnaarsmentaliteit’, Leeuwarder Courant van 10 december 2011.

(2) Eeltsje Hettinga, De folksnasjonalistyske taal en retoryk achter Fryslân 2040 en KH-2018. Perio, Leeuwarden 2012

(3) Klaas Sietse Spoelstra en Theunis Piersma, ‘Zoek de duurzaamheid in de ziel van Friesland’, Leeuwarder Courant van 27 augustus 2009

(4) Atelier Fryslân, Fryske wyn: windturbines en ruimtelijke kwaliteit. Arnhem/Leeuwarden 2009

(5) Fan de minsken en de grûn: toekomstagenda Fryslân duurzaam 2040 (PDF), http://lyt.sr/ix2qg

(6) Goffe Jensma, ‘Plat land, diepe geschiedenis. Friesland als trauma’, De Vrije Fries 90 (2010), p. 207-222.

(7) Fryslân DOK, ‘Bonusmateriaal Kulturele Haadstêd’, http://lyt.sr/211zx

De twadde Moanne live fan dit jier wurdt holden op tiisdei 15 maaie. En ditkear is skriuwer Kester Freriks te gast.

Kester Freriks, skriuwer en sjoernalist, publisearre yn 2010 it boek ‘Verborgen wildernis’. Yn dat boek siket hy nei lânskippen dy’t de sensaasje fan wyldernis jouwe. Hy kombinearret dêrby tekst mei âlde kaarten dêr’t op te sjen is hoe’t ús lân der sa’n twa ieuwen lyn útseach. Troch de kombinaasje fan lânskip en kartografy is dat boek in lofsang op Nederlân yn wurd en byld.

Op de Moanne Live sil Kester Freriks fertelle oer âlde kaarten dy’t hy selektearre hat út de kolleksjes fan Tresoar. De kaarten slute oan by in troch Anita van Os gearstalde eksposysje oer it Fryske lânskip.

Tiisdei 15 maaie 2012, oanfang 20.00 oere.

Gysbert Japicx-seal, Tresoar, Bûterhoeke 1, Ljouwert

De Moanne – Live is bedoeld om op papier, mar ek op tal fan oare wizen in poadium te jaan oan elk wa’t goed skriuwe kin en skerp tinke.

Graach drinke wy mei jimme nei ôfrin in glês op de Moanne. Wy sjogge út nei jim komst!

Opjefte graach foar 14 maaie by Sito Wijngaarden: s.wijngaarden@afuk.nl